Το νερό ως δημόσιο περιβαλλοντικό αγαθό - Νομικό πλαίσιο και προστασία
Η σημερινή εκδήλωση είναι μια γιορτή για το πολυτιμότερο και το πλέον ζωτικό αγαθό που μας δίνει η φύση, το νερό, αλλά και μία αφορμή να αναλογιστούμε πως η ανεπαρκής πρόσβαση σε πόσιμο νερό ποιότητας και η έλλειψη υπηρεσιών καθαριότητας και υγιεινής έχουν ένα ανυπολόγιστο κόστος στην υγεία και στην ασφάλεια ολόκληρων πληθυσμών της γης και στην ίδια την ανθρώπινη ζωή.
Σήμερα, υπολογίζεται ότι περίπου 844 εκατομμύρια άνθρωποι στον πλανήτη δεν έχουν πρόσβαση σε ασφαλείς υπηρεσίες πόσιμου ύδατος και ότι μόνο το 39% του παγκόσμιου πληθυσμού διαθέτει ασφαλείς υπηρεσίες καθαριότητας και υγιεινής. Τουλάχιστον τρεις στους δέκα ανθρώπους παγκοσμίως δεν έχουν πρόσβαση σε ασφαλές και άμεσα διαθέσιμο νερό στο σπίτι, ενώ έξι στους δέκα ανθρώπους δεν διαθέτουν σωστά διαχειριζόμενη αποχέτευση, σύμφωνα με νεότερες εκθέσεις της UNICEF και του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας. Ως αποτέλεσμα, κάθε χρόνο 361 χιλιάδες παιδιά κάτω των 5 ετών πεθαίνουν από διάρροια. Η κακή αποχέτευση και το μολυσμένο νερό συνδέονται επίσης με τη μετάδοση σοβαρών ασθενειών, όπως η χολέρα, η δυσεντερία, η ηπατίτιδα Α και ο τύφος. Η πρόσβαση σε καθαρό και πόσιμο νερό είναι ζωτικό δικαίωμα καθοριστικής σημασίας για την αξιοπρέπεια κάθε ανθρώπου. Παρ’ όλα αυτά δισεκατομμύρια άνθρωποι εξακολουθούν να το στερούνται.
Ο στόχος της παγκόσμιας και δίκαιης πρόσβασης στο πόσιμο νερό έως το 2030, που έχει καθορίσει το Πρόγραμμα του ΟΗΕ για την Ανάπτυξη, δεν έχει έως και σήμερα επιτευχθεί. Αναλυτικά ο Στόχος 6 των Ηνωμένων Εθνών για το νερό επιδιώκει ως το 2030:
- Ισότιμη πρόσβαση σε ασφαλές και προσιτό πόσιμο νερό για όλους.
- Επαρκή και ισότιμη πρόσβαση σε συστήματα υγιεινής για όλους, με έμφαση στις ανάγκες των γυναικών, των κοριτσιών και εκείνων που βρίσκονται σε ευάλωτες καταστάσεις.
- Βελτίωση της ποιότητας του νερού μέσω της μείωσης της ρύπανσης, της εξάλειψης των απορρίψεων επικίνδυνων χημικών και ανεπεξέργαστων υγρών αποβλήτων στο νερό, της αύξησης της ανακύκλωσης και της ασφαλούς επαναχρησιμοποίησης του νερού σε παγκόσμιο επίπεδο.
- Ουσιαστική αύξηση της αποδοτικότητας της χρήσης ύδατος σε όλους τους τομείς και διασφάλιση της βιώσιμης άντλησης και προμήθειάς του, για να αντιμετωπιστεί η λειψυδρία και να μειωθεί ο αριθμός των ανθρώπων που πλήττονται από έλλειψη νερού.
- Εφαρμογή ολοκληρωμένης διαχείρισης των υδατικών πόρων σε όλα τα επίπεδα.
- Προστασία και αποκατάσταση των υδατικών οικοσυστημάτων, συμπεριλαμβανομένων των βουνών, των δασών, των υδροβιότοπων, των ποταμών, του υδροφόρου ορίζοντα και των λιμνών.
- Επέκταση της διεθνούς συνεργασίας και υποστήριξη της οικοδόμησης ικανοτήτων των αναπτυσσόμενων χωρών σε δραστηριότητες και προγράμματα που σχετίζονται με το νερό και την υγιεινή, και
- Στήριξη και ενδυνάμωση της συμμετοχής των τοπικών κοινοτήτων στη βελτίωση της διαχείρισης του νερού.
Σημαντικότερες πηγές μόλυνσης του νερού παγκοσμίως θεωρούνται τα περιττώματα ανθρώπων και ζώων, τα ζιζανιοκτόνα και το νιτρικό άλας από τη γεωργία, τα υλικά που έρχονται σε επαφή με το πόσιμο νερό, όπως οι σωλήνες καθώς και τα υπολείμματα φαρμάκων. Η φτώχεια, η ξηρασία, η αποψίλωση των δασών και η απερήμωση αποτελούν καταλυτικούς παράγοντες για την εντεινόμενη συρρίκνωση των πηγών και των αποθεμάτων καθαρού ύδατος σε παγκόσμια κλίμακα.
Όλα δείχνουν πως παρά τη ραγδαία τεχνολογική ανάπτυξη που γνωρίζει η ανθρωπότητα, το πλέον ζωτικό και στοιχειώδες αγαθό στον πλανήτη παραμένει ζητούμενο και διακύβευμα που χρησιμοποιείται ποικιλότροπα για τη δημιουργία κάθε λογής εξαρτήσεων και κοινωνικο-πολιτικών αντιπαραθέσεων καθώς και για την εξυπηρέτηση ποικίλων σκοπιμοτήτων.
Στη χώρα μας η προστασία των υδάτων ρυθμίζεται κυρίως από τις διατάξεις του νόμου 3199/2003 που ενσωμάτωσε την οδηγία 2000/60 στην εθνική έννομη τάξη. Συναφείς ρυθμίσεις περιέχουν το πδ/γμα 51/2007 (ΦΕΚ Α’ 54) για την ολοκληρωμένη προστασία και διαχείριση των υδάτων και η υπουργική απόφαση οικ. 146896/17.10.2014 (ΦΕΚ Β’ 2878) για τις κατηγορίες αδειών χρήσης και εκτέλεσης έργων αξιοποίησης υδάτων.
Με μια σειρά από ευρωπαϊκές οδηγίες και υπουργικές αποφάσεις ρυθμίστηκαν:
- Η ποιότητα του νερού ανθρώπινης κατανάλωσης (οδηγία 98/83/ΕΚ, οδηγία 2015/1787, ΥΑΓ1(δ)/ΓΠ οικ. 67322/21.6.2017, ΦΕΚ Β’ 3282/2017).
- Η προστασία των υπόγειων υδάτων από τη ρύπανση και την υποβάθμιση (οδηγία 2006/118/ΕΚ, YA 39626/2208/Ε 130/25.9.2009, ΦΕΚ Β’ 2075/2009).
- Η διαχείριση των υδάτων κολύμβησης (οδηγία 2006/7/ΕΚ, YA Η.Π. 8600/416/Ε103/23.2.2009, ΦΕΚ Β’ 356/2009),
- Η διαχείριση των κινδύνων πλημμύρας (οδηγία 2007/60/ΕΚ, ΥΑ Η.Π. 31822/1542/Ε103/20.7.2010, ΦΕΚ Β’ 1108/2010) και
- Η προστασία από τη νιτρορρύπανση γεωργικής προέλευσης (οδηγία 91/676/ΕΚ, ΥΑ οικ. 16190/1335/9.6.1997, ΦΕΚ Β’ 519/1997, ΥΑ 2001/118518/2015, ΦΕΚ Β’ 2359/2015).
Σημαντικές διατάξεις για το νερό θεσπίστηκαν με τη Σύμβαση του ΟΗΕ για την προστασία και διαχείριση των διασυνοριακών υδάτων και των διεθνών λιμνών που κυρώθηκε από τη χώρα μας με τον ν. 2425/1996 (ΦΕΚ Α’ 148), ενώ έχει υπογραφεί από τη χώρα μας και το σχετικό Πρωτόκολλο του έτους 2004. Σε επίπεδο διεθνούς δικαίου έχει υπογραφεί από την Ελλάδα και το Πρωτόκολλο στη Σύμβαση του 1992 για την αστική ευθύνη και αποζημίωση για ζημία προερχόμενη από βιομηχανικά ατυχήματα σε διασυνοριακά ύδατα και διεθνείς λίμνες.
Σύμφωνα και με την πάγια νομολογία των δικαστηρίων, στο προστατευόμενο από το άρθρο 24 του Συντάγματος φυσικό περιβάλλον περιλαμβάνεται και το πόσιμο νερό. Το Σύνταγμα έχει αναγάγει το φυσικό περιβάλλον σε αυτοτελώς προστατευόμενο αγαθό, για τη διαφύλαξη του οποίου η πολιτεία έχει υποχρέωση να λαμβάνει ιδιαίτερα μέτρα.
Η αναγωγή του φυσικού περιβάλλοντος σε κοινόχρηστο προστατευόμενο αγαθό, καθιερώνει κοινωνικό δικαίωμα επί του περιβάλλοντος και αυτοτελές δικαίωμα στο νερό, η προσβολή του οποίου συνιστά παράνομη προσβολή της προσωπικότητας του ατόμου, η οποία παρέχει σε αυτό τις προβλεπόμενες από το δίκαιο αξιώσεις για την άρση της και για αποζημίωση κάθε βλάβης σε περίπτωση μόλυνσης του νερού ή παρακώλησης της χρήσης του ή κατανάλωσης ακατάλληλου νερού.
Σήμερα οι σοβαρότερες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν τα υδάτινα οικοσυστήματα στη χώρα μας αφορούν κυρίως τις δρομολογούμενες εκτροπές ποταμών ως προτεινόμενης «λύσης» για την αντιμετώπιση του φαινομένου της λειψυδρίας κυρίως της Αθήνας, αλλά και την καταιγιστική δέσμευση και εκμετάλλευση των υδάτινων πόρων κυρίως της ελληνικής υπαίθρου για την κατασκευή και λειτουργία των πάσης φύσεως ενεργειακών έργων που δρομολογούνται κατά εκατοντάδες, όπως μικρά υδροηλεκτρικά έργα, αντλησιοταμιεύσεις ακόμα και σε φυσικές λίμνες, όπως η Τριχωνίδα και πολλά άλλα.
Ιδιαίτερης σημασίας είναι και η διαφύλαξη του δημόσιου χαρακτήρα του νερού που μέσω των προωθούμενων έργων παραχωρείται στον εκάστοτε ιδιώτη επενδυτή.
Πριν από έναν χρόνο προτάθηκε από την κυβέρνηση η σύσταση δεκάδων ανωνύμων εταιρειών για έργα έως και 20 δισ. ευρώ με χρηματοδότηση από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων και η συνολική μεταρρύθμιση του τομέα των υδάτων. Διευκρινίστηκε τότε ότι η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων μπορούσε να παρέχει χρηματοδότηση για έργα διαχείρισης υδάτων μόνον εφόσον οι νομικές οντότητες που θα χρηματοδοτούνταν θα είχαν μορφή ανωνύμων εταιρειών, θα διέθεταν πιστοληπτική ικανότητα και θα ελέγχονταν από ορισμένο ρυθμιστή. Επί της ουσίας δηλαδή το πλαίσιο που προτάθηκε έθετε αυτομάτως εκτός σχεδιασμού τις δημοτικές επιχειρήσεις ύδρευσης - αποχέτευσης (ΔΕΥΑ) και τους οργανισμούς εγγείων βελτιώσεων (ΓΟΕΒ - ΤΟΕΒ) που δεν διαθέτουν νομικό καθεστώς ανώνυμης εταιρείας.
Το υπουργείο επικαλέστηκε την πολυδιάσπαση των αρμοδιοτήτων των ΔΕΥΑ υποστηρίζοντας ότι καθιστά αδύνατη τη διαχείριση των υδάτων και ότι προκύπτουν ζητήματα βιωσιμότητας των φορέων αυτών, που αντί να τους στηρίξει επιχειρεί συστηματικά να τους καταργήσει εμφανίζοντάς τους παγίως ως «προβληματικούς». Επιπλέον, τόνισε ότι τα έργα σχεδιάζονται αποσπασματικά -κάτι για το οποίο έχει το ίδιο το υπουργείο ευθύνη- γεγονός που προκαλεί καθυστερήσεις στην υλοποίησή τους και χαμηλή απορρόφηση κοινοτικών πόρων. Έτσι προτάθηκε η μεταρρύθμιση να περιλαμβάνει το σύνολο των οργανισμών αυτών με τη δημιουργία μιας νέας νομικής οντότητας, με τη μορφή ανώνυμης εταιρείας, για κάθε μία από τις συνολικά 45 Λεκάνες Απορροής Ποταμών της χώρας. Αυτές οι εταιρείες προτάθηκε να αναλάβουν την υλοποίηση των νέων έργων και να έχουν στην ιδιοκτησία τους τα ήδη υφιστάμενα έργα, ενώ οι ΔΕΥΑ και οι ΤΟΕΒ θα έπρεπε να εισφέρουν στο νέο σχήμα όλα τα πάγια περιουσιακά τους στοιχεία συμμετέχοντας με τις μετοχές τους και παραχωρώντας ακόμα και την αρμοδιότητα είσπραξης οφειλών. Σκοπός των προτάσεων ήταν η συγκέντρωση όλων των παγίων σε ενιαία Ρυθμιζόμενη Περιουσιακή Βάση, ώστε οι νέες νομικές οντότητες να εμφανίζουν ενεργητικό μεγαλύτερο από τις υποχρεώσεις τους και να διασφαλίσουν έτσι ακώλυτα την αναγκαία χρηματοδότηση.
Εννοείται πως κάθε συζήτηση για ιδιωτικοποίηση της διαχείρισης του νερού και των ΔΕΥΑ αντίκειται ευθέως στις αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας που έκριναν ήδη τέτοιες τακτικές ως ανεπίτρεπτες και αντισυνταγματικές.
Φέτος η κατάσταση ξέφυγε από κάθε λογική καθώς δρομολογήθηκε εκ νέου η εκτροπή του Αχελώου αλλά και το καινοφανές «Σχέδιο Εύρυτος», στο πλαίσιο του οποίου προτάθηκε η εκτροπή των ποταμών Κρικελιώτη και Καρπενησιώτη προς τον Εύηνο «για να μην διψάσει η Αθήνα...», όπως ανακοίνωσε ο αρμόδιος υπουργός περί τα τέλη Οκτωβρίου 2025. Ωστόσο ήδη από το μακρινό 1993, όταν κανείς ακόμα δεν μιλούσε για «κλιματική αλλαγή» και το φυσικό περιβάλλον στην Ελλάδα δεν είχε υποστεί την υποβάθμιση που γνωρίζει σήμερα, ο ν. 2118/93 με τίτλο «Μέτρα για την αντιμετώπιση της λειψυδρίας» καθόρισε «περιοριστικά μέτρα κατανάλωσης νερού», που μετά το 1995 σταδιακά ανεστάλησαν καθώς η κατάσταση εξομαλύνθηκε, μπορούν όμως να ενεργοποιηθούν και πάλι σε περίπτωση που προκύψει σχετική ανάγκη. Τα μέτρα εκείνα προέβλεπαν απαγόρευση χρήσης νερού για πισίνες και πλύσιμο πεζοδρομίων, υποχρέωση ενεργοποίησης τοπικών πηγών από τους ΟΤΑ, διοικητικά πρόστιμα και ποινικές κυρώσεις για λαθραία υδροληψία από υδραγωγεία και δίκτυα.
Η χώρα επομένως διαθέτει ήδη ειδική νομοθεσία για την αντιμετώπιση της λειψυδρίας. Για τούτο παρίσταται απαράδεκτη η εκτροπή ποταμών και η συνακόλουθη καταδίκη οικοσυστημάτων και τοπίων απαράμιλλης ομορφιάς και αξίας για τη «σωτηρία» της Αττικής μέσω της καταστροφής άλλων νομών της χώρας.
Πρόσφατα βρεθήκαμε ενώπιον και νέων αδιανόητων προκλήσεων με το σχέδιο νόμου που παρέμεινε στη δημόσια διαβούλευση τις ημέρες του Πάσχα και ήδη αποτελεί νόμο του κράτους, όπου μεταξύ άλλων εισήχθη η δυνατότητα αναβίωσης, με απλή αίτηση, βεβαιώσεων παραγωγού Μικρών Υδροηλεκτρικών Σταθμών που έχουν ανακληθεί διοικητικά. Η επιλογή αυτή αντιστρατεύεται κάθε έννοια νομιμότητας στη δράση της δημόσιας διοίκησης και επιβραβεύει προκλητικά επίδοξους επενδυτές, οι οποίοι θα μπορούν πλέον να προχωρήσουν την επένδυσή τους παρά τις διαπιστωμένες παρανομίες και ανεπάρκειες του σχετικού φακέλου.
Επισημαίνεται ότι με την αδειοδότηση μικρών υδροηλεκτρικών έργων παρεμποδίζεται ο ελεύθερος ρους των ποταμών ακόμα και πολύ κοντά στις πηγές τους, γεγονός που οδηγεί στο στράγγισμα ρεμάτων και ποταμών και στην εκτεταμένη λειψυδρία. Τα έργα αυτά κατακερματίζουν το υδάτινο δυναμικό της περιοχής για παραγωγή ελάχιστης ενέργειας υποκρύπτοντας και απαγορευμένες κατατμήσεις, αφού στο ίδιο ποτάμι παραχωρούνται δεκάδες άδειες για μικρά υδροηλεκτρικά, ενώ με τον ρυθμό αδειοδότησής τους προσβάλλουν και τη φέρουσα ικανότητα της περιοχής που αφορούν. Τούτα έρχονται σε πλήρη αντίθεση και με τη Στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη βιοποικιλότητα, που προβλέπει άρση εμποδίων και φραγμάτων σε ποτάμια και υδατικούς πόρους μέχρι το 2030.
Περισσότερο από ποτέ είναι σήμερα αναγκαία η συντονισμένη δράση των περιβαλλοντικών κινημάτων για την αποτροπή της επικράτησης των πλέον αντιπεριβαλλοντικών διατάξεων και πολιτικών που προτάθηκαν στη χώρα μας τα τελευταία χρόνια, μεταξύ άλλων, σε σχέση και με το νερό.
Σας ευχαριστώ πολύ!
Σοφία Παυλάκη, Δικηγόρος, M.Sc. Δασική & Περιβαλλοντική Πολιτική, υπ. Δρ. Παν/μίου Αιγαίου, μέλος Επιστ. Συμβουλίου Επιμελητηρίου Περιβάλλοντος και Βιωσιμότητας
Πρωτοβουλία για τη Διασφάλιση της Δημόσιας Διαχείρισης του Νερού
#protovoulia_dimosio_nero #savewater
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου